Analiza NCBR: polski sektor kosmiczny i metale ziem rzadkich
Czy badania w zakresie technologii kosmicznych oraz nad metalami ziem rzadkich mogą stać się ważnym elementem rozwoju gospodarki, nauki i bezpieczeństwa kraju? Jak na tle Europy i reszty świata wypada w nich Polska? Analizy NCBR pokazują potencjał, ograniczenia i wyzwania stojące przed Polską w dwóch strategicznych, choć niezależnych od siebie obszarach. Pierwszy z nich to dynamicznie rosnący rynek technologii kosmicznych, w którym działają już setki firm i tysiące specjalistów. Drugi dotyczy metali ziem rzadkich, niezbędnych m.in. dla energetyki, elektroniki, motoryzacji i obronności, a jednocześnie trudnych do pozyskania i silnie zależnych od globalnych łańcuchów dostaw.
Jedną z funkcji NCBR jest działalność ekspercka. Sekcja Analiz i Ewaluacji w Dziale Zarządzania Strategicznego, która odpowiada za tworzenie raportów sektorowych, analizę rynku B+R+I (Badania, Rozwój i Innowacje) oraz ocenę efektywności programów wsparcia, tym razem wzięła na tapet rozwój dwóch dziedzin, które w Polsce jeszcze niedawno dopiero raczkowały. Są to sektor kosmiczny oraz rynek metali ziem rzadkich.
– Narodowe Centrum Badań i Rozwoju konsekwentnie wzmacnia swoją rolę nie tylko jako instytucja wspierająca innowacje, lecz także jako ośrodek ekspercki dostarczający rzetelnej wiedzy o kluczowych kierunkach rozwoju gospodarki i nauki. Prezentowane raporty sektorowe, są przykładem takiego zaangażowania. Pokazują one, jak ważne jest łączenie analiz technologicznych, naukowych i strategicznych z potrzebami państwa, biznesu oraz środowiska badawczego. Wierzę, że publikacje te staną się wartościowym punktem odniesienia dla decydentów, przedsiębiorców i naukowców, wspierając podejmowanie świadomych decyzji w obszarach o rosnącym znaczeniu dla bezpieczeństwa, konkurencyjności i przyszłości Polski – mówi prof. dr hab. inż. Jerzy Małachowski, dyrektor Narodowego Centrum Badań i Rozwoju.
Na orbicie wzrostu: B+R w polskim sektorze kosmicznym
Światowy sektor kosmiczny przechodzi bezprecedensową transformację napędzaną nowymi modelami biznesowymi. Jest to zmiana, która wynika m.in. z większej obecności na rynku podmiotów prywatnych, które świadczących usługi na rzecz sektora publicznego. Efektem tego jest m.in. skokowy wzrost liczby obiektów, które wynoszone są w kosmos i spadek kosztów wyniesienia na orbitę Ziemi. Jednocześnie wzrosła wartość globalnego rynku kosmicznego. W 2024 roku szacowana była na 418–613 mld dolarów, a do 2035 r. może osiągnąć nawet 1,7 bln dolarów. Globalna zmiana sposobu funkcjonowania sektora otworzyła nowe możliwości przed podmiotami krajowymi.
– Nasz sektor kosmiczny jest młody, w praktyce zaczął powstawać po przystąpieniu Polski do Europejskiej Agencji Kosmicznej w 2012 roku. Dzisiaj polskie przedsiębiorstwa znajdują się w globalnym łańcuchu dostaw technologii satelitarnych, rakietowych i przetwarzania danych satelitarnych. Wartość krajowego rynku sięgnęła w 2024 roku ok. 2 mld zł, a w sektorze działa już ponad 400 firm i 15 tys. specjalistów – powiedział Michał Baranowski, ekspert w Sekcji Analiz i Ewaluacji NCBR, jeden z autorów publikacji.
Polska posiada nie tylko dynamicznie rosnące firmy technologiczne, ale także i rosnący potencjał naukowy. Około 50 jednostek badawczych zajmuje się tą tematyką regularnie, a 30 sporadycznie (ma pojedyncze projekty badawcze). Na uczelniach powstają kierunki bezpośrednio kształcące w zakresie technologii kosmicznych (np. na AGH, Politechnice Warszawskiej, WAT, Politechnice Wrocławskiej). W ujęciu szerokim, na kierunkach istotnych dla branży kosmicznej kształci się ponad 27 tys. studentów.
Co szczególnie istotne, rośnie także intensywność badań w sektorze kosmicznym mierzona liczbą i wartością realizowanych projektów powiązanych z sektorem. Jeszcze w 2017 prowadzono zaledwie 20 takich projektów, podczas gdy w 2024 było ich 179. Łączna wartość projektów zrealizowanych w latach 2017-25 wyniosła blisko 6 mld zł. Ok. 80% tych środków było przeznaczane na projekty o charakterze aplikacyjnym.
Sektor kosmiczny należy do najbardziej naukochłonnych sektorów gospodarki. Globalnie mamy do czynienia z przesunięciem wydatkowania na badania w stronę źródeł prywatnych, ale w Polsce środki publiczne odgrywają ważną rolę w finansowaniu badań. Są to zarówno środki zagraniczne jak i środki krajowe. Te pierwsze pochodzą przede wszystkim z Komisji Europejskiej i Europejskiej Agencji Kosmicznej, której Polska jest członkiem. Warto przy tym zauważyć, że dzięki zeszłorocznej deklaracji o zwiększeniu polskiej składki o 250 mln EUR w przyszłych latach polskie jednostki będą mogły szerzej korzystać z tego źródła.
NCBR katalizatorem rozwoju
W przypadku środków krajowych najważniejszą instytucją wspierającą rozwój technologii kosmicznych jest Narodowe Centrum Badań i Rozwoju. W latach 2008–2024 Centrum dofinansowało 124 projekty, o łącznej wartości 1,1 mld zł. Udzielone wsparcie pomogło zapełnić lukę powstałą na rynku w wyniku braku dostępności środków ESA. Realizowane projekty w dużej mierze dotyczyły technologii satelitarnych i orbitalnych, a także ich wykorzystania (obserwacja ziemi i teledetekcja, systemy nawigacji), a także w mniejszym stopniu technologii materiałowych i systemów napędowych. W efekcie kilka przedsięwzięć plasuje Polskę w gronie państw zdolnych do tworzenia własnych platform satelitarnych. Przykładami takich projektów są satelity rozpoznania obrazowego w Programie PIAST (trzy nanosatelity zbudowane i sterowane w całości w Polsce wyniesione na orbitę w 2025 roku), konstelacja nanosatelitów REC (innowacyjny system obrazowania Ziemi; satelita wyniesiony w 2025 roku), czy system mikrosatelitarny Eagle Eye (wysokorozdzielcza platforma mikrosatelitarna; orbitalny debiut w 2024 roku).
– Wsparcie Centrum nie ogranicza się tylko do finansowania prac B+R. W ramach programów dla uczelni wyższych i podnoszenia kompetencji finansowano także projekty związane z kształceniem dla sektora. Dodatkowo, we współpracy z Polską Agencją Kosmiczną i Agencją Rozwoju Przemysłu przez Akces NCBR realizowany jest program akceleracyjny SpaceTech – dodaje Katarzyna Krok, kierownik Sekcji Analiz i Ewaluacji w NCBR.
Polski sektor kosmiczny rozwija się dynamicznie. Firmy sięgają po nowe źródła finansowania, wchodzą lub planują wejście na giełdę lub są na niej obecne i osiągają wysokie wyceny. W sektorze powstał też cały ekosystem złożony z szeregu organizacji. Jednak dalszy rozwój badań w sektorze stoi przed szeregiem barier. Nadal jest to sektor niezbyt duży, także niewielki priorytet nadawany badaniom w sektorze kosmicznym przekłada się na niski poziom finansowania B+R. Rozwojowi spółek nie sprzyja także skala finansowania przez fundusze venture capital.
Jednym ze środków zaradczych mogłoby być bardziej celowane wsparcie na B+R, kierowane przede wszystkim do sektora małych i średnich przedsiębiorstw stanowiących trzon polskiego sektora kosmicznego. Ze względu na ogólny dynamizm sektora, wsparcie to powinno obejmować także finansowanie bardziej ryzykowanych rozwiązań niższych poziomach gotowości technologicznej (TRL) od 1 do 6. Obszary mają duży potencjał wzrostu, w których mogą się specjalizować polskie podmioty to technologie związane z zarządzaniem i usuwaniem śmieci kosmicznych, sztuczna inteligencja i centra danych satelitarnych oraz komunikacja kwantowa.
- Szczegółowe informacje wraz z rekomendacjami można znaleźć w raporcie „Kosmiczne Perspektywy: Strategie, innowacje i przyszłość rynku kosmicznego w Polsce i na świecie”.
Badania nad pozyskiwaniem metali ziem rzadkich
Metale ziem rzadkich (REE) są jednymi z surowców strategicznych, które ze względu na swoje właściwości są wykorzystywane w branżach mających istotne znaczenie dla rozwoju gospodarczego i obronności. Branże te, to przemysł elektroniczny, przemysł chemiczny (jako katalizatory), metalurgia (stopy), energetyka odnawialna (turbiny wiatrowe), przemysł samochodowy (katalizatory, środki do polerowania, magnesy trwałe) i szklarski oraz medycyna. Są one wykorzystywane najczęściej w niewielkich lub śladowych ilościach, przy produkcji smartfonów, monitorów, telewizorów, oświetlenia, oraz w dużo większych do np. produkcji turbin wiatrowych czy uzbrojenia, np. samolotów myśliwskich. Najważniejszym i najbardziej istotnym zastosowaniem jest wykorzystanie w magnesach stałych, które generują większość zapotrzebowania na REE. Do produkcji magnesów wykorzystuje się neodym lub prazeodym, a dodanie dysprozu i terbu wzmacnia ich wytrzymałość.
Wydobycie i produkcja REE jest zdominowana przez Chiny, co implikuje szereg wyzwań strategicznych. W tym państwie koncentruje się także duża część badań w tej tematyce.
– Polska posiada nikłe zasoby metali ziem rzadkich, o marginalnym znaczeniu gospodarczym. Potencjalnym źródłem pozyskiwania metali ziem rzadkich jest odzysk ze źródeł wtórnych. Jednak projektów badawczych o takim charakterze jest mało. Dotyczą one głównie odzyskiwania i separacji z odpadów pokopalnianych, chemicznych i elektronicznych – tłumaczy współautor raportu Robert Kostka Zawadzki.
Większość ze 117 projektów, które były realizowane w latach 2017-2025 przez 33 jednostki naukowe dotyczyło wykorzystania REE w nowych materiałach. Realizowane były głównie w naukach fizycznych, chemicznych i inżynierii materiałowej. Ponadto większość z realizowanych projektów miała charakter podstawowy, zaledwie kilka procent miało charakter aplikacyjny. Szerzej tematyka ta natomiast była poruszana przez polskich autorów w publikacjach naukowych. Do ochrony patentowej zgłoszono zaledwie dwa wynalazki związane bezpośrednio z odzyskiem metali ziem rzadkich.
REE w projektach NCBR
Projekty B+R dotyczące tej tematyki były finansowane także przez NCBR. W szerokim ujęciu – dotyczącym technologii w których ważną rolę odgrywają pierwiastki metali ziem rzadkich – w latach 2008-2025 było kilkaset takich projektów. Dotyczyły one technologii opartych na wykorzystaniu laserów (181 projektów) i odnawialnych źródeł energii opartych na fotowoltaice i turbinach wiatrowych (105 projektów). Jednak tylko 5 projektów badawczych dotyczyło bezpośrednio sposobów pozyskiwania REE, głównie na drodze recyklingu. Projekty te dotyczyły otrzymywania skandu-47, odzyskiwania lantanowców i innych metali ze zużytego sprzętu elektrycznego i elektronicznego (ZSEE), pozyskiwania REE z materiałów odpadowych, ekstrakcji metali (przede wszystkim lantanowców) z elektroodpadów oraz technologii odzysku do produkcji elementów węglanowych ogniw paliwowych. Otrzymane w badaniach wyniki nie znalazły zastosowania przemysłowego. Bezpośrednie powody były zróżnicowane, ale najważniejszą przyczyną był brak ekonomicznej opłacalności opracowanych technologii.
– Tematyka metali ziem rzadkich jest elementem szerszego wyzwania związanego z dostępnością surowców krytycznych. Ze względu na strategiczny wymiar zagadnienia, problematyka ta powinna być zaadresowana w ramach programu wsparcia technologii materiałowych. Wsparcie może dotyczyć różnych obszarów: badań nad recyklingiem i odzyskiem metali ziem rzadkich i innych surowców krytycznych oraz związanych z poszczególnymi elementami łańcucha wartości na tym rynku, np. poszukiwaniem, wykorzystaniem nowych technologii w zakresie identyfikacji złóż, substytucją, nowymi zastosowaniami REE – przekonuje Robert Kostka-Zawadzki.
• Szczegółowe informacje na temat rynku wraz z rekomendacjami można znaleźć w raporcie „Strategiczny i naukowy wymiar rynku metali ziem rzadkich”.
Narodowe Centrum Badań i Rozwoju (NCBR) jest agencją rządową łączącą świat nauki i biznesu. Tworzy odpowiednie warunki do prowadzenia prac badawczo-rozwojowych. Poprzez współfinansowanie procesów B+R wspiera rodzimych przedsiębiorców, istotnie zmniejszając ich ryzyko biznesowe towarzyszące wdrażaniu przełomowych projektów badawczych. Misją NCBR jest realizacja zadań służących społecznemu i gospodarczemu rozwojowi Polski oraz rozwiązywanie konkretnych cywilizacyjnych problemów jej mieszkańców. NCBR realizuje szereg programów krajowych i międzynarodowych, a także projekty związane z bezpieczeństwem i obronnością państwa. NCBR pełni także rolę Instytucji Pośredniczącej w programach operacyjnych Unii Europejskiej: Fundusze Europejskie dla Nowoczesnej Gospodarki oraz Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego.
Dowiedz się więcej: gov.pl/ncbr
Przeczytaj także: 2 sierpnia zaczynają obowiązywać kolejne przepisy AI Act
Last Updated on 4 sierpnia, 2026 by Anastazja Lach