Pierwsza polska wersja krótkiego testu do oceny objawów bezsenności
Jak długo zasypiamy, jak często źle śpimy i jak wpływa to na nasze funkcjonowanie w ciągu dnia – m.in. o to pyta krótki kwestionariusz do oceny objawów bezsenności. Naukowcy sprawdzili właśnie jego polską wersję w badaniu 1282 dorosłych.
Problemy ze snem mogą wyglądać bardzo różnie. Jedna osoba długo nie może zasnąć, inna budzi się w nocy, jeszcze inna przede wszystkim odczuwa następnego dnia zmęczenie i trudności z koncentracją. Kwestionariusz Sleep Condition Indicator (SCI) pozwala zebrać informacje o takich doświadczeniach w uporządkowany sposób.
Polską wersję narzędzia opracował zespół badaczy z kilku krajowych ośrodków naukunowych. W projekt zaangażowały się: Uniwersytet Gdański, Gdański Uniwersytet Medyczny, Uniwersytet Łódzki, University College of Professional Education we Wrocławiu oraz Regionalny Ośrodek Terapii Uzależnień w Gdańsku. Pierwszą autorką pracy jest Monika Bidzan-Wiącek. Wyniki tego ważnego badania opublikowano w prestiżowym czasopiśmie „Scientific Reports”.
Bezsenność jako poważny problem społeczny
Bezsenność jest najczęstszym zaburzeniem snu. W zależności od przyjętych kryteriów szacuje się, że poważna, przewlekła bezsenność dotyczy 10–16 proc. dorosłych na świecie.
Jej objawy nie ograniczają się tylko do problemów nocnych. Zalicza się do nich trudności z zasypianiem, utrzymaniem snu czy zbyt wczesne budzenie się. Skutki mogą pojawiać się także w ciągu dnia – m.in. jako zmęczenie, trudności z koncentracją, zaburzenia nastroju czy pogorszenie funkcji poznawczych.
Bezsenność często współwystępuje również z innymi poważnymi problemami zdrowotnymi. Towarzyszy m.in. przewlekłemu bólowi, nadciśnieniu, depresji czy zaburzeniami lękowym. Wiąże się też z obniżeniem jakości życia i kosztami społecznymi, m.in. spadkiem produktywności i większym korzystaniem z opieki zdrowotnej.
Jak działa kwestionariusz SCI?
Do diagnozowania bezsenności służą m.in. ustrukturyzowane wywiady kliniczne. Są one jednak wyjątkowo czasochłonne i kosztowne. Dodatkowo nie ustalono dotąd biomarkera pozwalającego wykrywać to zaburzenie. Z tego powodu w ocenie problemów ze snem wykorzystuje się również kwestionariusze samoopisowe.
Jednym z nich jest właśnie Sleep Condition Indicator. To krótki, składający się z ośmiu pytań kwestionariusz opracowany w odniesieniu do kryteriów DSM-5. Jest to oficjalna klasyfikacja zaburzeń psychicznych Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego. Narzędzie obejmuje zarówno problemy występujące w nocy, jak i ich konsekwencje w ciągu dnia.
Obecnie wskaźnik SCI jest dostępny w 13 językach. Wykorzystano go lub oceniono w 285 badaniach prowadzonych w 31 regionach. Dotychczas brakowało jednak jego zwalidowanej polskiej wersji zgodnej z kryteriami DSM-5.
Polska wersja nie powstała poprzez proste przetłumaczenie anglojęzycznego kwestionariusza. Najpierw dwóch psychologów niezależnie przetłumaczyło SCI na język polski. Następnie eksperci porównali obie wersje i przygotowali wersję wstępną. Została ona niezależnie przetłumaczona z powrotem na język angielski i porównana z oryginałem. Zrozumiałość ostatecznej wersji sprawdzono następnie w niewielkim badaniu pilotażowym.
Pytania dotyczą m.in. czasu potrzebnego na zaśnięcie czy długości okresów czuwania po przebudzeniu w nocy. Kwestionariusz pyta też o liczbę nocy w tygodniu, podczas których występują problemy ze snem, oraz ogólną jakość snu. Badani odpowiadają także, jak problemy ze snem wpływają na ich nastrój, energię, relacje z innymi, koncentrację i codzienne funkcjonowanie oraz jak długo się utrzymują. Za każdą odpowiedź można otrzymać od 0 do 4 punktów. Łączny wynik wynosi od 0 do 32 punktów, przy czym wyższy oznacza lepszy sen.
Przebieg i obiecujące wyniki badania
W badaniu uczestniczyło 1282 dorosłych – 702 kobiety i 580 mężczyzn. Uczestników rekrutowano z ogólnopolskiego panelu internetowego metodą kwotowo-losową. Próbę zrównoważono pod względem płci, wieku i miejsca zamieszkania, wykorzystując oficjalne dane GUS.
Uczestnicy, oprócz SCI-PL, wypełnili dwa inne narzędzia wykorzystywane do oceny problemów ze snem. Były to Ateńska Skala Bezsenności oraz polska wersja Pittsburghskiego Indeksu Jakości Snu.
Wyniki polskiej wersji SCI były silnie powiązane z wynikami obu tych kwestionariuszy. Osoby, których wynik w SCI wskazywał na lepszy sen, deklarowały również mniej nasilone objawy bezsenności w Ateńskiej Skali Bezsenności. Cechowały się one także lepszą jakością snu mierzoną Pittsburghskim Indeksem Jakości Snu.
Analizy wykazały także wysoką spójność polskiej wersji SCI. Osiem pytań zasadniczo mierzy jeden wspólny problem związany z nasileniem bezsenności. Co prawda pytania dotyczące funkcjonowania w ciągu dnia – m.in. nastroju, koncentracji i ogólnych trudności wynikających ze złego snu – tworzą nieco odrębny obszar treści. Zdaniem autorów wyniki pozwalają jednak stosować jeden łączny wynik kwestionariusza.
Ograniczenia i dalsze kroki naukowe
Autorzy uznają, że uzyskane wyniki potwierdzają dobre właściwości psychometryczne SCI-PL. Przemawiają one za jego wykorzystaniem do wstępnej oceny objawów bezsenności oraz w badaniach naukowych. Badacze podkreślają jednak ważne ograniczenie. Na podstawie ich badania nie można stwierdzić, jak trafnie polska wersja SCI rozpoznaje kliniczną bezsenność.
Uczestnicy nie przeszli wywiadu diagnostycznego prowadzonego przez klinicystę. Naukowcy nie mogli więc określić, z jaką czułością i swoistością kwestionariusz wykrywa zaburzenie. Nie ustalono też polskiego progu wyniku pozwalającego odróżnić osoby z kliniczną bezsennością od osób bez tego zaburzenia.
SCI-PL powinien być zatem wykorzystywany jako narzędzie do wstępnej oceny, a nie jako samodzielne narzędzie diagnostyczne. Osoby, u których wynik wskazuje na możliwość występowania bezsenności, powinny przejść dalszą ocenę kliniczną.
Badanie nie sprawdzało też stabilności wyników w czasie. Nie wiemy, czy ta sama osoba, ponownie wypełniając kwestionariusz po pewnym czasie, uzyskałaby podobny rezultat. Autorzy wskazują, że powinny to ocenić kolejne badania.
Kolejnym krokiem ma być również sprawdzenie SCI-PL w grupach osób z klinicznie rozpoznanymi zaburzeniami snu. Pozwoliłoby to ocenić jego trafność diagnostyczną. Pomogłoby też ustalić parametry potrzebne do interpretowania wyników w praktyce klinicznej.
Przeczytaj także: Organizm wyraźnie reaguje na przetworzone jedzenie
Źródło: naukawpolsce.pl
Last Updated on 12 października, 2026 by Aleksandra Fenikowska