Pierwsze lekcje o pieniądzach – jak dzieciństwo wpływa na finanse dorosłych?
Ekspert: Piotr Kaczmarski, Prezes Intrum w Polsce
Większość Polaków, niestety, nie wyniosła wiedzy ekonomicznej z domu rodzinnego, a w szczególności umiejętności rozmowy o pieniądzach. Ten brak nie pojawił się przypadkiem. Dane z European Consumer Payment Report (ECPR) 2025 pokazują wyraźnie jedną zależność: podejście rodziców do finansów wpływa na stabilność ekonomiczną ich dorosłych dzieci.To właśnie domowe postawy, w tym przemilczanie tematu czy traktowanie go jako tabu zarezerwowanego dla dorosłych, kształtują decyzje dotyczące zarządzania budżetem. Dziś co trzeci konsument w Polsce mierzy się z trudnościami finansowymi, które mają swoje źródło dużo wcześniej.
Pieniądze nie mogą być tematem tabu
Przemilczanie tematu finansów nie chroni dzieci przed problemami, które są z nimi związane. Wręcz przeciwnie – zwiększa ryzyko na ich pojawienie się w dorosłym życiu. Aż 30 proc. Polaków dorastało w domach, gdzie pieniądze były źródłem napięć i sporów. Tylko 38 proc. badanych pamięta otwarte rozmowy z rodzicami o wydatkach i codziennych decyzjach finansowych. Ta luka nie znika sama z czasem.
Wiele osób w dorosłym życiu odtwarza wzorce, które wyniosło z domu rodzinnego. Nie wynika to z braku chęci do zmiany, lecz raczej z braku wiedzy, jak taką zmianę wprowadzić w praktyce. Często nie mają odpowiednich narzędzi, słownictwa, praktyki ani poczucia pewności, by swobodnie rozmawiać o finansach i podejmować w tym obszarze świadome decyzje.
– Zarządzanie finansami to kompetencja, którą trzeba świadomie rozwijać, trenować, jak sport, najlepiej od najmłodszych lat. Kluczową rolę odgrywają tu rodzice oraz szkoła na wczesnym etapie edukacji. Gdy ten element zostaje pominięty w dzieciństwie, co w Polsce wciąż zdarza się dość często, jego brak jest odczuwalny także w dorosłym życiu. Dane pokazują, że zaległości w płatnościach ma niemal 50 proc. osób o niskim poziomie wiedzy finansowej, podczas gdy wśród tych lepiej wyedukowanych wskaźnik ten wynosi około 30 proc. – podkreśla Piotr Kaczmarski, Prezes Intrum w Polsce, komentując wyniki raportu.
Tylko co trzeci respondent deklaruje, że w domu rodzinnym otrzymał jakiekolwiek podstawy dotyczące zarządzania pieniędzmi. Jeszcze rzadziej źródłem takiej wiedzy była szkoła – wskazało ją zaledwie 16 proc. badanych.
„Wrażliwi” finansowo radzą sobie gorzej od „odpornych”
Wskaźnik Money Management Index, opracowany przez Intrum, klasyfikuje konsumentów w trzech kategoriach: Fragile, czyli osoby szczególnie narażone finansowo, Coping, które po prostu sobie radzą, oraz Resilient, wyróżniające się wysoką odpornością finansową. Z raportu wynika, że różnice między tymi grupami zaczynają kształtować się już na etapie dzieciństwa i wczesnych doświadczeń związanych z pieniędzmi.
Co istotne, podziały te nie wynikają wyłącznie z poziomu dochodów. W grupie Resilient aż 17 proc. stanowią osoby zarabiające poniżej średniej krajowej, podczas gdy wśród Fragile 5 proc. osiąga dochody powyżej średniej. Oznacza to, że o sytuacji finansowej nie decydują jedynie zarobki. Kluczowe znaczenie ma umiejętne podejście do planowania wydatków.
Osoby o wysokiej odporności finansowej częściej mają sprecyzowaną wizję swojej przyszłości. Wiedzą, do jakiego poziomu dochodów dążą w perspektywie kilku lat, potrafią nazwać konkretne cele i systematycznie odkładają środki, nawet jeśli są to niewielkie kwoty. Co istotne, nie unikają przyznania się do braków w wiedzy i aktywnie poszukują informacji. W przeciwieństwie do nich grupa Fragile funkcjonuje bardziej reaktywnie, bez jasno określonego planu, często omijając trudne tematy. Aż 51 proc. jej przedstawicieli częściej korzysta z opcji „kup teraz, zapłać później”, a 46 proc. nie mówi bliskim, ile wydaje na zbędne zakupy.
– Wskaźnik uwzględnia m.in. ryzyko opóźnień w regulowaniu rachunków, finansowanie bieżących zobowiązań za pomocą kolejnych pożyczek lub kredytów, a także poziom niezabezpieczonego zadłużenia i zdolność do jego spłaty – wyjaśnia Prezes Intrum.
45 proc. dorosłych Polaków deklaruje, że ma jasno określoną wizję swojej przyszłości, zarówno pod względem finansowym, jak i stylu życia. Jednocześnie 37 proc. świadomie pracuje nad lepszymi nawykami finansowymi niż te wyniesione z domu. Pokazuje to, że braki w edukacji z dzieciństwa nie przekreślają szans, ale ich nadrobienie wymaga większego zaangażowania. Większość osób z grupy Fragile jednak tego wysiłku nie podejmuje, a powody, choć pozornie błahe, skutecznie blokują działanie.
Około 27 proc. osób z grupy wrażliwych finansowo postrzega język ekonomii jako trudny i stresujący, przez co unika tematów związanych z pieniędzmi. Często tłumaczą to brakiem czasu, choć równie istotny może być brak przekonania, że warto się tego uczyć.
– Unikanie rozmów o podstawach ekonomii, a przede wszystkim o finansach, zarówno w domu, jak i w szkole, tworzy błędne koło. Im mniejsza wiedza, tym większy lęk przed jej zdobywaniem, co zwiększa ryzyko poważnych problemów, takich jak opieranie się na niesprawdzonych poradach i w efekcie popadanie w zadłużenie – podkreśla Piotr Kaczmarski, Prezes Intrum.
Brak wiedzy kosztuje
Dane z wcześniejszych edycji ECPR[1] stawiają sprawę jasno. Wśród Europejczyków o niskiej wiedzy finansowej niemal połowa miała zaległości w płatnościach. W grupie osób z dobrą wiedzą ten wskaźnik spadał do jednej na trzy osoby.
– Wnioski z raportu ECPR pokazują, że osoby bez podstawowej wiedzy finansowej częściej sięgają po kolejne pożyczki, aby spłacić wcześniejsze zobowiązania i wpadają w spirale zadłużenia. Mają trudność z oceną realnych kosztów kredytu, nie wiedzą, jak negocjować warunki spłaty ani gdzie szukać wsparcia. Dlatego jako Intrum nie tylko podkreślamy znaczenie edukacji finansowej, ale też aktywnie ją wspieramy. W ramach inicjatywy „Finanse bez tajemnic” zrealizowaliśmy cykl praktycznych warsztatów dla uczniów Szkoły Specjalnej nr 111 w Warszawie, podczas których w przystępny sposób pokazywaliśmy, jak planować wydatki, oszczędzać i świadomie zarządzać pieniędzmi. A to dopiero początek naszych działań. Wierzymy, że takie inicjatywy przekładają się na większą odporność finansową przyszłych pokoleń – wyjaśnia Piotr Kaczmarski.
[1] European Consumer Payment Report 2023, Intrum
Przeczytaj także: Z M. Pawlak Capital zoptymalizujesz gotówkę w projektach OZE
Last Updated on 1 lipca, 2026 by Karolina Bandulet